24 maart 2008, witte tweede paasdag in een typische Rotterdamse renovatiewijk, gedomineerd door stug doorfokkend Turks proletariaat, onder hen, wie weet, misschien ook wel enigen afkomstig uit de deprimerende stad Kars.
Toeval of niet: zojuist het boek Sneeuw van Orhan Pamuk uitgelezen, op deze witte tweede paasdag in Rotterdam. In het boek Sneeuw valt de sneeuw in het Turkse stadje Kars (130 duizend inwoners, vergelijkbaar qua grootte met Nederlandse steden als Breda, Arnhem, Enschede) gedurende het korte verblijf van Ka aldaar, vrijwel onafgebroken met dikke vlokken uit de hemel. Sneeuw zoals het vandaag eventjes in Rotterdam neerdaalde, nat weliswaar, maar evengoed sneeuw. En beter een witte Pasen dan helemaal geen sneeuw gedurende de feestdagen.
Sneeuw is een roman, en een beschrijving van het enkele dagen durende verblijf van de dichter Ka in de Turkse stad Kars. (Het Turkse woord voor sneeuw is overigens Kar. Dus drie cruciale woorden van het boek zijn: Ka (de dichter), Kar (sneeuw), Kars (de stad.) Ka is een Turk die na een aantal jaren van zelfverkozen ballingschap in Duitsland terugkeert naar Turkije om er in Kars verslag te doen van de aanstaande gemeenteverkiezingen (waarbij de islamitische volkspartij dik op winst staat in de polls) en van het grote aantal zelfdodingen onder jonge islamitische vrouwen uit Kars. Maar minstens even belangrijke reden voor zijn komst blijkt de mooie vrouw Ipek te zijn, de ex-vrouw van zijn oude kennis Muhtar (nu leider van de islamitische volkspartij), op wie hij in een mum van tijd tot over zijn oren verliefd op wordt en in een korte doch zeer heftige romance belandt.
Aanjager van het verhaal is de zogenaamde “theatercoup” die kort na aankomst van Ka in Kars plaatsvindt, en wordt gepleegd door een andere bekende van Ka: de acteur Sunay Zaim, die met militaire steun de politieke macht in het stadje Kars weet over te nemen. De coup is een statement tegen de toenemende islamitische fundamentalisme en kan niet zomaar neergeslagen worden door het centrale gezag in Ankara omdat de toegangswegen naar Kars door de alsmaar vallende sneeuw onbereikbaar zijn geworden en Kars daarmee dus afgesloten is van de buitenwereld.
Ka raakt vervolgens nauw betrokken bij de daaropvolgende gebeurtenissen en speelt hierin ook zelf een cruciale rol.
Parallel aan deze (politieke) verhaallijn loopt ook Ka’s romance met Ipek. Deze verliefdheid op de schoonheid Ipek brengt hem in een toestand van ultiem geluk. En in dit gelukzalig decor, met buiten de alsmaar vallende sneeuw, en zijn stemming nog verhoogd doordat hij zich geregeld vol laat lopen met de raki, slaagt hij er eindelijk weer in gedichten te schrijven. Zijn writer’s block dat vier jaar geduurd heeft, kan hij door deze staat van geluk achter zich laten en gedurende de korte periode in Ka raakt hij zo geïnspireerd dat er 19 gedichten tot hem komen, die hij als goddelijke ingevingen direct en achter elkaar opschrijft in zijn groene notitieboekje. Dit groene boekje raakt hij later kwijt. Vermoedelijk werd het gestolen bij de aanslag op Ka, vier jaar later in Duitsland. De lezer moet het daardoor in het boek alleen met de titels van de goddelijke gedichten doen. De gedichten zelf worden hem onthouden (helaas). Het eerste gedicht dat Ka op het toneel voordroeg tijdens de voorstelling waarbij Sunay de macht greep, werd op televisie uitgezonden en de opnames daarvan waren bewaard gebleven. Toch wordt de tekst van ook dit gedicht niet in het verhaal vermeld. Dat is jammer en brengt je onwillekeurig op de gedachte dat Pamuk er zich hier wat gemakkelijk van afmaakt, in dit overigens grootse en complexe boek.
De verwikkelingen rond de theatercoup door Sunay Zaim die na enkele dagen op het punt staat om neergeslagen te worden nu Kars weer bereikbaar is geworden, en de romance van Ka met Ipek die zijn liefde beantwoordt en met hem mee wil gaan naar Frankfurt in Duitsland om hun leven te delen, culmineren langzaam maar zeker in een spectaculaire climax.
In deze climax spelen niet alleen Ka en Ipek een rol, maar zijn ook Indigo, de principiële, charismatische leider (en tevens Don Juan) van het fundamentalische verzet tegen de coup in Kars en zijn vriendin Kadife, de even rechtlijnige zuster van Ipek van belang. Indigo, gevangen genomen door de coupplegers, wordt vrijgelaten onder de voorwaarde dat Kadife tijdens de afsluitende theatervoorstelling van Sunay en zijn gezelschap bij wijze van symbolisch gebaar haar sluier afwerpt, als teken van bevrijding voor de vrouw binnen de islam.
De verwikkelingen in dit dramatische slotakkoord bepalen uiteindelijk de toekomst van Ka, en vooral die van Ka in en zijn relatie met Ipek. Die toekomst is er niet, en alleen wordt Ka op trein gezet, terug naar Erzurum en van daaruit dus terug naar Duitsland. Alleen, dus zonder Ipek. Dit gegeven zal de rest van zijn leven bepalen, totdat hij vier later vermoord wordt door een fundamentalist die wraak neemt voor de moord destijds op Indigo, en de twijfelachtige rol van de jaloerse Ka daarin.
Het verhaal wordt verteld door een Orhan, een schrijver (waarschijnlijk dus Pamuk gewoon zelf) die bevriend was met de dichter Ka. Het grootste gedeelte van het boek wordt vanuit het perspectief van Ka verteld. Tot diens dood. Daarna neemt Orhan het roer over, en vertelt hij het verhaal vanuit zijn perspectief, bij zijn naspeuringen, research en reconstructie van Ka’s verblijf in Kars. Hij gaat ook naar Kars toe om met de betrokken personen te praten en onderzoek te doen.
Sneeuw is een onderhoudend, mooi geconstrueerd, dik boek (468 bladzijden in de goedlopende Nederlandse vertaling van Margreet Dorleijn en Hanneke van der Heijden) over de maatschappelijke spanningen in de stad Kars in Oost-Turkije. Er is dus sprake van een actueel thema: de toenemende spanning die het gevolg is van het opkomende fundamentalisme. Hij laat zijn hoofdpersoon Ka vrijuit stelling nemen en zich uitspreken tegen deze tendens, echter zonder in simplificaties te vervallen en zonder zijn politieke tegenstanders (die ook niet tot eendimensionale figuren zijn terug te brengen, neem alleen Indigo maar) te beledigen of zwart te maken. Daarnaast is Sneeuw natuurlijk op een ander, persoonlijk niveau een prachtig, ontroerend en invoelbaar verhaal over de wanhopige liefde tussen een man en een vrouw, die welhaast vanaf het begin gedoemd was te mislukken. Al was het alleen al vanwege de drang tot zelfdestructie van Ka.
Een zeer mooi gecomponeerd boek dus van deze Turkse schrijver, geschreven in een bijna 500 bladzijden lang vastgehouden koele, licht ironische stijl. Een 8 geef ik hem!
Kom daar maar eens om bij onze (Nederlandse) schrijvers! In korte tijd heb ik twee pillen weggewerkt: De Movo Tapes van A. F. Th. En Dis van Marcel Moring. De Movo Tapes is veel te lang en zwalkt zich stuurloos een weg naar het einde. De monotonie van de dialogen hamert je voortdurend in je kop, en is er een van bluf en brallen in spetterende doch weinig oprecht overkomende volzinnen. En van die dialogen zijn er heel veel in dit boek, en wat ze met elkaar gemeen hebben is dat ze gezocht zijn en ik me echt niet kan voorstellen dat ze ooit zo in werkelijkheid zullen worden uitgesproken. Ik vind dat storend. Of ze nou 16 zijn of 46 jaar oud zijn, boekhandelaar, cafébezoeker of leider van een supportersvereniging, ze praten allemaal in dezelfde gezwollen volzinnen, bedacht aan de schrijftafel van A. F. Th, groot schrijver te Adam. Wat een beproeving om dit te lezen. Een 4,5.
Met Dis had Moring waarschijnlijk een boek voor ogen dat een soort De Goddelijke komedie en Ulysses in het kwadraat moest worden. Maar dan beter. Dat is niet helemaal gelukt. En dat is ook meteen de makke van het boek. Onder de last van de loodzware pretenties van zijn auteur komt er in Dis bijzonder weinig tot leven. Er valt dus vrijwel niets te genieten, humor is volstrekt afwezig. Een kwelling. De eerste 200 bladzijden moet je gedisciplineerd doorploegen, daarna wordt het iets beter, maar het blijft onvoldoende: een 5-.
