Een vertaling van het artikel “Tri popytki Anatolija Solonitsyna” door de journalist Sergei Andrjoesjin uit het blad “Troed” van 27 oktober 2005. Het artikel is gewijd aan de acteur Anatoli Solonitsyn, die hoofdrollen speelde in de films Andrej Roeblev, Solaris en Stalker van de Russische regisseur Andrej Tarkovski.
In 1965 las Anatoli Solonitsyn, onbekend acteur bij het theater van Sverdlovsk, het scenario van Andrej Roeblev in het blad Filmkunst. Zijn hart sloeg er enkele slagen van over: “Die rol die moet ik hebben!” Zijn verstand zorgde meteen voor enige relativering: “Vergeet dat nou maar, jij hebt toch nooit eens geluk”. En inderdaad, met geluk wilde het bij hem tot die tijd nog niet echt vlotten. Weliswaar had hij een rol gespeeld in de film “De zaak Kurt Clausewitz” van de jonge regisseur en student aan de Moskouse Filmacademie VGIK Gleb Panfilov maar of dat nou voldoende was om hals over kop te verhuizen en om voor zo’n prestigieuze rol de competitie aan te gaan met gelouterde Moskouse acteurs was zeer de vraag.
Het toeval wilde dat juist in die tijd, waarin innerlijke twijfels en kwellingen hem teisterden, zijn vader de beschikking kreeg over het manuscript van een historicus uit Nizjni Novgorod waarin verteld wordt over de 18e eeuwse iconenschilder Zachar die een verre verwant was van de familie. Dat moest wel een teken zijn. Toen zijn vader hem het manuscript liet lezen, besloot hij om onverwijld af te reizen!
De enige echte Roeblev
Tarkovsky stond in dubio. Aan de ene kant, begreep hij als kunstenaar dat hij met het gezicht van de uit de provincie afkomstige nobody Solonitsyn eindelijk de ideale vertolker had gevonden voor de rol van Roeblev waarnaar hij zo lang op zoek geweest was. Aan de andere kant waren de audities van het twintigtal zeer ervaren acteurs inmiddels voltooid en was de keuze zo goed als zeker op Stanislav Loebsjin gevallen. Zelfs zijn leermeester Michail Romm, aan wiens woord Tarkovsky gewoonlijk onvoorwaardelijk geloof hechtte, adviseerde hem af te zien van onnodig risico. De regisseur nam toen een ongebruikelijke stap: hij nodigde historici en restauratoren, gespecialiseerd in Oudrussische kunst, thuis bij zich uit, spreidde voor hen de foto’s uit van de acteurs die geauditeerd hadden voor de rol van Roeblev en vroeg hen te kiezen. Iedereen wees naar Solonitsyn. Waarom? God mag het weten. Roeblev was geen verlicht schilder en had geen zelfportretten gemaakt, niemand wist daarom hoe hij eruit zag. Wellicht was er dus iets in zijn gezicht, een bepaalde trek, in de helderheid van zijn ogen, of de energie die hij uitstraalde, wie weet geërfd van Zachar….
Afwijzing in verband met ongeschiktheid voor het vak
Solonitsyns professionele carrière was zeer moeizaam begonnen. De toekomstige acteur werd in 1934 geboren in de toenmalige oblast Gorki (* het tegenwoordige Nizjni Novgorod). Later verhuisde het gezin naar het centrum van de oblast. Bij zijn geboorte was het overigens helemaal niet de bedoeling dat Solonitsyn later Anatoli zou gaan heten, maar Otto. Vernoemd naar de poolonderzoeker Otto Schmidt wiens avonturen destijds door het gehele land gevolgd werden. Maar de provocerend Duits klinkende voornaam moest veranderd worden toen de oorlog begon. Het leren ging hem slecht af. Uiteindelijk verliet hij de gewone middelbare school en stapte over naar de technische school. Vaak kwam hij pas ’s-nachts thuis. En op een keer betrapten zijn ouders hem erop dat hij lessen verzuimde en in plaats van het volgen van praktijklessen op school en onderwezen te worden in de marxistisch-leninistische principes de voorkeur gaf aan films in de nabijgelegen bioscoop en toneelvoorstellingen in de plaatselijke schouwburg. Toen hem gevraagd werd waar het geld vandaan haalde, bekende hij eerlijk dat hij thuis spullen stal en die op straat verkocht. In het gezin ontstond er toen een lichte vorm paniek. Het gevolg was dat Anatoli voortijdig een einde maakte aan zijn opleiding en als draaier in de fabriek aan de slag.
Driemaal deed hij toelatingsexamen aan het GITIS (* de Moskouse toneelschool) en elke keer strandde hij in de derde ronde. Met die tegenslagen kon hij slecht omgaan, hij schaamde zich om weer naar huis te gaan. Jaren later vertelde hij dat hij enkele keren bijna zelfmoord had gepleegd. Bijzonder pijn deden hem de uitspraken van een van de examinatoren over zijn zogenaamde ongeschiktheid voor het acteursvak. Anatoli begreep dat hem dat, vanzelfsprekend, zat in zijn voor acteurs ongebruikelijke uiterlijk. In geen enkel opzicht leek hij op die zelfverzekerde, professioneel aantrekkelijke mannen, die met gemak aan de toelatingsvereisten voldeden. Na de eerste mislukking nam hij een baantje aan als arbeider bij een geologisch onderzoek. Maar daar werd hij belazerd. Zonder een cent op zak legde hij de honderden kilometers weer terug naar huis deels met boemeltreintjes af maar deed hij dat toch grotendeels te voet. Het volgende jaar ging hij bomen rooien in de moerassen in de provincie Ivanovo (300 kilometer boven Moskou-VT), waarmee hij zijn gezondheid ernstige schade zou berokkenen. En na de derde mislukking nam hij het advies aan van zijn broer, die toen net verhuisd was naar Sverdlovsk, vertrok ook die kant op en meldde zich aan bij de toneelgroep van het plaatselijke theater.
Zwijgen en nog eens zwijgen
Zijn professie benaderde Solonitsyn als…tsja, hoe zou je dat het meest nauwkeurig kunnen omschrijven? Misschien wel zo: als met een manische gepassioneerdheid.
Aleksei, de broer van Anatoli Solonitsyn, herinnert het zich nog goed: Tarkovsky was van plan om “de Idioot” voor de televisie te bewerken. De hoofdpersoon daarin zou de verteller zijn. Dat wil dus zeggen Dostojevsky zelf. Tijdens een gesprek met Tarkovski, vertelde Anatoli hem dat hij die rol zo graag wilde spelen dat hij zelfs bereid was plastische chirurgie te ondergaan om een grotere gelijkenis met de schrijver te vertonen. “Ben je nou helemaal gek geworden” zei Tarkovsky hem toen met een wegwerpgebaar. “Wanneer je het gezicht van Dostojevski hebt, zullen ze je echt geen enkele rol meer geven”. “Nou en, wat dan nog”, antwoordde Anatoli, “wanneer ik Dostojevski eenmaal gespeeld heb, waarom zou ik dan daarna nog een volgende rol willen spelen!”
Aan het slot van Andrej Roeblev verbreekt de hoofdpersoon zijn jarenlang volgehouden zwijggelofte. Tarkovsky wilde dat Roeblev’s eerste zinnen met een gebarsten, verouderde stem uitgesproken zouden worden. Zo zou volgens hem iemand spreken die ontwend is geraakt aan het geluid van zijn eigen stem. Hij stelde Solonitsyn daarom voor om ten behoeve van zijn rol te proberen gedurende enige tijd te blijven zwijgen. Dat wil zeggen volledig. Dus thuis geen woord, aan de telefoon niet, in het openbaar vervoer ook niet. En de acteur zou ook zwijgen. Wekenlang maakte hij zijn bedoelingen uitsluitend via gebaren kenbaar. En enkele dagen voor de opnames bond hij zelfs een sjaal strak om zijn nek, zodat zijn stembanden geblokkeerd raakten. Het was een bijzonder ongemakkelijke situatie voor zowel hemzelf als voor de mensen om hem heen. Een bevriende arts zei naderhand dat Solonitsyn door deze actie zelfs zijn stem had kunnen verliezen. Maar Tarkovski kreeg precies datgene wat hij wilde…
En nogmaals drie pogingen
De eerste vrouw van Solonitsyn was grimeuse in het theater. Volgens vrienden van de acteur stond zij bekend als een bijzonder lichtzinnige dame. Solonitsyn was daarvan op de hoogte, maar hij was ervan overtuigd dat zij net als Sonja Marmeladova uit Dostojevski’s roman Misdaad en Straf door middel van oprechte liefde en aandacht ten goede zou kunnen veranderen. Op de bruiloft maakte een van de gasten een minder gewaardeerd grapje over de reputatie van de bruid, toen de grappenmaker hierop direct geveld werd door een uithaal met een karaf werd duidelijk dat hij dit beter achterwege had kunnen laten. Maar snel daarna moest Solonitsyn toch afstand nemen van zijn romantische illusies over de triomf door het goede: het huwelijk hield maar enkele maanden stand.
Toen hij opnieuw trouwde was daar eerst een langdurige relatie aan voorafgegaan. Solonitsyn was bang om voor een tweede keer de fout in te gaan en had zijn toekomstige echtgenote daarom eerst goed willen doorgronden. Helaas zou hij er ook deze keer niet zonder blaren vanaf komen. Maar dat zou pas veel later gebeuren. De manier waarop hij kennis met Larisa maakte was bijzonder romantisch. Solonitsyn was acteur bij het Sverdlovsks theater en hield geregeld literaire avonden aan de technische Oeral-hogeschool. Wanneer hij dan het grootste gedeelte van het programma had afgewerkt, droeg hij gedichten voor op speciaal verzoek van de toehoorders. Dat kom soms wel een uur duren, want verzoeken weigeren deed hij niet. Daarmee veroverde hij Larisa, en ze begonnen elkaar geregeld te zien. Daarna ontstond er die twee jaar durende relatie, volgde de bruiloft en werd een dochtertje geboren dat ook de naam Larisa kreeg, naar zijn vrouw van wie hij zielsveel hield.
Het gezin woonde enige tijd in Novosibirsk. Daarna, toen Solonitsyn filmopnames had in de Mosfilm-studio’s, in Moskou, in het huis van Tarkovski (de regisseur zelf was voor die periode ingetrokken bij zijn echtgenote). Toen hij voor het LenSovjet-theater begon te werken en zijn gezin neerstreek in Leningrad, kregen ze een kamer in een meergezinswoning toegewezen en een paar jaar later kregen ze de beschikking over een complete woning. (Wat had Boelgakov toch gelijk toen hij stelde dat ongeacht over welke grootheid in ons land je ook schrijft, altijd duikt dat vertrouwde onderwerp weer op: de kamers, appartementen, kommunalka’s (* meergezinswoningen) en huurwoningen.) In de tussentijd werd Solonitsyn geleidelijk steeds beroemder. Per jaar nam hij enkele films op, en continu kreeg hij uitnodigingen om bij festivals op te treden. Er waren periodes dat Anatoli en Larisa elkaar een half jaar niet zagen. Er ontstond een verwijdering, ruzies laaiden op. Hun gezinsleven was uiterst ongeregeld. Wanneer Anatoli zijn honorarium ontving, was het thuis een paar dagen groot feest, weet zijn dochter nog wel. Daarna moesten ze weer wekenlang op een houtje bijten. Solonitsyn was een jaloers man. Op een keer toen hij na een lange afwezigheid weer thuiskwam fluisterde iemand hem iets in zijn oor. Zijn vrouw een jaar of elf jonger dan hij, literair supervisor in het theater, en nu was daar dus een regisseur die…Solonitsyn pakte zijn spullen in een koffertje en vertrok naar Moskou, waar opnieuw Tarkovski hem verwachtte, deze keer voor de repetities van Hamlet in het LenKom-theater. Naar later bleek, was hij nu voorgoed vertrokken. Hij kreeg een kamer in een studentenflat bij het LenKom-theater waar hij zou blijven wonen tot aan zijn derde huwelijk.
Tijdens het filmen van Stalker kreeg Solonitsyn een nieuwe relatie. Haar naam was Svetlana en ze was grimeuse. Zoals later duidelijk werd, was zij in staat om Anatoli te geven waarvan hij zijn hele leven al gedroomd had: onvoorwaardelijke liefde, verzorging, de geborgenheid van een gezin. Ze woonden in het kleine kamertje van Svetlana in Ljoebertsy (* voorstad van Moskou), maar Solonitsyn was daar met recht gelukkig. Ze kregen een zoon, Aleksej, genoemd naar de jongste zoon van Anatoli.
Het begin van de jaren tachtig was voor Solonitsyn uiterst rooskleurig verlopen. Zo werd hem de onderscheiding Russisch artiest van verdienste toegekend, en ontving hij een Zilveren Beer voor de beste mannelijke rol op het Berlijns Filmfestival. Hij kocht een woning bij de Mosfilm-coöperatie.
Einde
De laatste jaren van zijn leven was Solonitsyn ernstig ziek. Lang had hij geen idee wat hij scheelde, of deed hij net alsof om de mensen uit zijn naaste omgeving niet te verontrusten. Hij zocht de dokter niet op, zoals dat wel vaker gaat bij mensen die er bang voor zijn dat de diagnose hen slecht nieuws zal brengen. Maar op een keer viel hij tijdens opnames van een paard en voelde zo’n pijnscheut dat hij een gil niet kon onderdrukken. Hij werd naar Moskou overgebracht. Enkele artsen die hij kende onderzochten hem nauwgezet. Longkanker. Op z’n best nog een jaar te leven. De beste chirurgen voerden de operatie uit, verwijderden een long, maar de kankercellen hadden zich al uitgezaaid. Van alles werd in het werk gesteld: alternatieve geneeswijzen, zogenaamde universeel werkende medicijnen etc. De laatste maanden verliet hij zijn bed vrijwel niet meer. Slechts ondersteund door zijn broer kon hij aanwezig zijn bij de première van zijn laatste film “De gestopte trein”.
Hij stierf op 47-jarige leeftijd.
Snel na zijn dood stierf onder tragische omstandigheden ook zijn tweede vrouw Larisa. Er werd gezegd zelfmoord. Hun dochtertje Larisa die zonder haar beide ouders verder moest was toen pas 14 jaar. Ze woonde zelfstandig, en ging later naar het VGIK om daar te studeren aan de faculteit der filmwetenschappen. Zijn zoon Aleksei werd jurist, maar begon zich daarna alsnog te bezinnen op een carrière binnen de filmwereld.
Sergei Andrjoesjin
